Đúng ngày 15-9, khi Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang tròn 50 tuổi, gần 80 văn nghệ sĩ nhiều thế hệ của Nhà hát đã cùng nhau thực hiện một chuyến đi đặc biệt: về nguồn tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Căn cứ Trung ương Cục miền Nam (xã Tân Lập, tỉnh Tây Ninh) — nơi ghi dấu sự hy sinh của soạn giả, liệt sĩ Trần Hữu Trang, người mà Nhà hát vinh dự mang tên suốt nửa thế kỷ qua.

Trở về nơi cội nguồn lịch sử

Do Nghệ sĩ Ưu tú Phan Quốc Kiệt, Giám đốc Nhà hát, dẫn đầu, đoàn công tác đã dâng hương tưởng niệm tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, tham quan bức tranh hoành tráng tái hiện những năm tháng kháng chiến, đồng thời nghe giới thiệu về các kỷ vật thời chiến được lưu giữ tại khu trưng bày. Đây không đơn thuần là một chuyến tham quan, mà là dịp để các nghệ sĩ — từ những tên tuổi gạo cội đến lớp diễn viên trẻ — cùng nhìn lại chặng đường hình thành, tri ân tiền nhân và tiếp thêm động lực gìn giữ, phát huy nghệ thuật cải lương trong giai đoạn mới.

Trong không khí trang nghiêm mà xúc động ấy, câu chuyện về người soạn giả đã đặt nền móng cho Nhà hát được kể lại khiến nhiều nghệ sĩ không giấu được sự nghẹn ngào. Nghệ sĩ Lê Thiện, một trong những người có mặt từ những ngày đầu thành lập Nhà hát năm 1976 khi còn là phó giám đốc, nhớ lại lần cùng lãnh đạo Nhà hát về quê nhà ông ở xã Phú Kiết, huyện Chợ Gạo (Tiền Giang cũ) để viếng mộ ông cách đây tròn 50 năm. Điều khiến bà bất ngờ là dưới phần mộ ấy không có hài cốt, mà chỉ là một ngôi mộ gió — bởi soạn giả Trần Hữu Trang đã hy sinh trong một trận bom vào năm 1966, tại khu vực Xa Mát, Tây Ninh. Trận bom năm ấy khốc liệt đến mức không còn gì để lại; sau ngày giải phóng, gia đình chỉ có thể mang một nắm đất từ nơi ông ngã xuống về lập mộ, như một cách để tưởng nhớ người nghệ sĩ – chiến sĩ đã trọn đời cống hiến cho cách mạng và nghệ thuật.

Có mặt trong chuyến về nguồn lần này, nghệ sĩ múa Phi Yến — người từng tận mắt chứng kiến trận bom năm xưa — một lần nữa xác nhận sự tàn khốc của thời khắc ấy, càng khiến câu chuyện về sự hy sinh của soạn giả Trần Hữu Trang thêm phần thấm thía với các thế hệ nghệ sĩ hôm nay.

Người nghệ sĩ – chiến sĩ và những tác phẩm sống mãi

Sinh thời, Trần Hữu Trang không chỉ là một soạn giả tài hoa mà còn là một chiến sĩ cách mạng kiên trung. Khi vào chiến khu, ông từng giữ chức Chủ tịch Hội Văn nghệ Giải phóng, sau này được Nhà nước truy tặng Huân chương Thành đồng và Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 1. Tên tuổi ông gắn liền với những vở cải lương đã trở thành di sản của sân khấu Nam Bộ như Đời cô Lựu, Tô Ánh Nguyệt, Lan và Điệp, Mộng hoa vương… — những tác phẩm luôn đau đáu với thân phận con người và phản chiếu một giai đoạn đặc biệt của xã hội. Tên ông sau này được đặt cho một con đường, một ngôi trường và cho chính Nhà hát — đơn vị được xem là cánh chim đầu đàn của cải lương miền Nam sau năm 1975.

Giữa không gian rừng xanh nơi bao lớp cha anh, trong đó có soạn giả Trần Hữu Trang, đã ngã xuống, các nghệ sĩ nhiều thế hệ của Nhà hát — trong đó có Mạnh Dung, Thanh Dậu, Thanh Vy, Lê Thiện, Thoại Miêu, Phi Yến cùng lớp nghệ sĩ trẻ — đã cùng nhau ôn lại những kỷ niệm 50 năm xây dựng và phát triển Nhà hát. Ngay tại hội trường của khu căn cứ xưa, tiếng ca cổ, những trích đoạn cải lương cách mạng vang lên; đặc biệt là trích đoạn Tô Ánh Nguyệt do chính soạn giả Trần Hữu Trang sáng tác, được hai Chuông vàng vọng cổ Nguyễn Văn Khởi và Thu Vân thể hiện giữa buổi chiều tịch mịch nơi biên giới, khiến người nghe không khỏi bồi hồi nhớ về người nghệ sĩ cách mạng đã khuất.

Tiếp lửa cho hành trình mới

Phát biểu tại buổi giao lưu văn nghệ ngay trong khuôn viên Khu di tích, Giám đốc Nhà hát Phan Quốc Kiệt nhấn mạnh rằng nửa thế kỷ qua là một chặng đường đầy tự hào. Trên nền móng mà các thế hệ đi trước đã dày công vun đắp, Nhà hát hôm nay tiếp tục mang trên vai trách nhiệm gìn giữ truyền thống, kế thừa tinh hoa và phát triển nghệ thuật cải lương trong thời đại mới, luôn trân trọng cội nguồn và tận tâm phụng sự nghệ thuật để xứng đáng với tên tuổi người soạn giả mà Nhà hát vinh dự mang tên.

Chuyến về nguồn ngày 15-9 nằm trong chuỗi hoạt động ý nghĩa chào mừng 50 năm thành lập Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (15-9-1976 – 15-9-2026) — hành trình không chỉ để nhìn lại một chặng đường vẻ vang, mà còn là dịp để đội ngũ nghệ sĩ nhiều thế hệ củng cố niềm tự hào, ý thức trách nhiệm với di sản mà mình đang gìn giữ. Đây cũng là nền tảng tinh thần quan trọng để Nhà hát bước vào giai đoạn phát triển mới, khi thương hiệu và di sản 50 năm qua đang từng bước được chuyển hóa thành nguồn lực sáng tạo, hướng đến những sản phẩm văn hóa mới, đáp ứng nhu cầu của công chúng đương đại mà vẫn giữ trọn vẹn cốt cách của cải lương Nam Bộ.

Từ mộ gió nơi quê nhà soạn giả đến chiến khu xưa nơi ông đã ngã xuống, hành trình tri ân của các nghệ sĩ Nhà hát Trần Hữu Trang một lần nữa khẳng định: ngọn lửa mà người nghệ sĩ – chiến sĩ Trần Hữu Trang đã thắp lên cách đây nửa thế kỷ vẫn đang được các thế hệ hôm nay gìn giữ và tiếp nối, để cải lương Nam Bộ mãi là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của thành phố mang tên Bác.